VẠN VẬT ĐỀU KẾT NỐI VỚI NHAU...

Chỉ còn khoảng vài giờ đồng hồ nữa trước khi thế giới chào tạm biệt Đức Giáo Hoàng Francis (1936 - 2025), với lễ tang được cử hành vào lúc 10 giờ sáng ngày hôm nay (26/4/2025, giờ Vatican), tức là 3 giờ chiều của Việt Nam.

Cuộc đời của Đức Francis - người đứng đầu Giáo Hội Công Giáo Toàn Cầu, là dấu chứng rất hiển nhiên của lời khuyên mà Hành tinh Titanic vẫn thường gửi đến cộng đồng Việt Nam, khi mà nhiều bạn cứ hỏi đâu là giải pháp cho cuộc khủng hoảng đột biến khí hậu, sụp đổ hệ sinh thái, và đại tuyệt chủng lần thứ 6. Khi được trả lời rồi, rất nhiều người trong các bạn không thể chấp nhận lời khuyên đó. Nhưng ở đây, chúng ta đã có một nhà lãnh đạo tôn giáo lớn đã sống và làm chứng cho điều đó.

Đức Francis dù là nhà lãnh đạo của hơn 1 tỷ người Công Giáo, nhưng Ngài đã cố gắng sống đơn sơ, giản dị, khiêm tốn, yêu thương, và quan trọng nhất là DÁM NÓI THẲNG SỰ THẬT VỀ NGUYÊN NHÂN CỦA CUỘC KHỦNG HOẢNG. Ngài đã làm một cuộc cách mạng trong quy tắc ứng xử Vatican dưới giáo triều của mình. Ngài đã tự cắt hết tất cả những lễ nghi và tiện nghi xa xỉ dành cho một giáo hoàng trong triều đại của Ngài. Ngài đã sống nghèo và gần gũi những nhân viên phục vụ và giáo dân xung quanh hết mức có thể. Ngài đã cúi mình xuống để hôn chân giới lãnh đạo Nam Sudan để cầu xin và hy vọng họ không còn gây chiến tranh làm khổ người dân tại khu vực này. Ngài đã rửa chân cho các tù nhân tại Rome, bao gồm cả phụ nữ. Ngài đã qua đời với tài sản để lại chỉ có 100 USD...

Đức Giáo hoàng Francis chụp ảnh cùng người bản địa Mexico vào cuối buổi tiếp kiến chung tại Hội trường Phaolô VI ở Vatican, vào ngày 10/8/2022. (Nguồn ảnh: CNS/Yara Nardi, Reuters)

Nhưng trên hết tất cả, Đức Francis là một nhà lãnh đạo tôn giáo rất đặc biệt, khi Ngài đã dám lên tiếng cảnh báo hệ thống kinh tế tân tự do với lòng tham vô đáy về tăng trưởng, kèm theo thói tiêu dùng hoang phí và xả rác không giới hạn, đang gây ra một cuộc khủng hoảng lớn trên toàn cầu. Với tầm nhìn suy tư và việc công bố Tông Huấn Laudato Si' - Hãy Chăm sóc Ngôi nhà Chung của Chúng Ta (2015), Ngài đã phân tích rõ ràng về các nguyên nhân gốc rễ và giúp con người nhận ra họ đã sai lầm như thế nào khi ủng hộ hệ thống tăng trưởng kinh tế chỉ có lợi cho một số ít người giàu, những tàn phá cả hành tinh này, bao gồm toàn bộ nhân loại và những người nghèo dễ bị tổn thương.

"Trái Đất, ngôi nhà chung của chúng ta, đang ngày càng giống một bãi rác khổng lồ... Tốc độ tiêu thụ, sự lãng phí và biến đổi môi trường sống đã vượt quá khả năng chịu đựng của hành tinh trước lối sống hiện đại và không bền vững của chúng ta, vốn chỉ có thể dẫn đến thảm họa." (Trích từ thông điệp Laudato Si’, bức thư về Môi trường gửi toàn thể Giáo hội Công Giáo, công bố vào ngày 18/6/2015).

"Lòng tham lam ích kỷ vô hạn đối với quyền lực và của cải vật chất vừa dẫn đến việc khai thác sai lầm tài nguyên thiên nhiên, vừa loại bỏ những con người yếu thế và thiệt thòi." (Phát biểu của Đức Francis tại Liên Hợp Quốc, vào tháng 9/2015).

"Thế giới mà chúng ta sống đang sụp đổ và có thể gần đạt đến điểm tới hạn... Dù có bao nhiêu nỗ lực để phủ nhận, che giấu, xoa dịu hay xem nhẹ vấn đề, những dấu hiệu của biến đổi khí hậu vẫn hiện hữu và ngày càng rõ ràng hơn."

"Những cuộc khủng hoảng tài chính và kinh tế nghiêm trọng hiện nay... đã đẩy con người vào xu thế tìm kiếm sự thỏa mãn, hạnh phúc và an toàn trong tiêu dùng, và thu lợi nhuận vượt xa các nguyên tắc của một nền kinh tế lành mạnh." (Thông điệp trong Ngày Hòa Bình Thế Giới, 12/12/2013).

"Chủ nghĩa kinh tế tân tự do không được kiểm soát chỉ khiến kẻ mạnh càng mạnh hơn, người yếu càng yếu đi và loại trừ những người bị gạt ra ngoài lề xã hội." (Đức Francis trả lời phỏng vấn báo La Repubblica, vào tháng 10/2013).

"Ngày càng không thể chấp nhận được khi các thị trường tài chính định đoạt số phận con người thay vì phục vụ nhu cầu của họ, hay khi một thiểu số kiếm lợi nhuận khổng lồ từ đầu cơ tài chính, trong khi đa số gánh chịu hậu quả nặng nề." (Phát biểu của Đức Francis tại hội thảo về đầu tư có đạo đức ở Vatican, vào tháng 6/2014).

"Liệu có hợp pháp hay chính đáng, khi muốn chấm dứt mạng sống con người để giải quyết một vấn đề? Đó là một sinh mạng – khoa học đã khẳng định điều này. Vấn đề đạo đức là: có đúng không khi lấy đi một mạng người để giải quyết khó khăn? Thậm chí, có đúng không khi thuê một kẻ sát nhân để xử lý vấn đề?" (Đức Francis trả lời phỏng vấn hãng Reuters, vào tháng 7/2022).

Ảnh: Giáo hoàng Francis trong lễ đón tiếp tại Dinh Tổng thống ở Dili, Đông Timor. (Nguồn: IPA Agency/Maxppp)

Trong thời khắc đáng tưởng nhớ này, để chào tạm biệt Đức Giáo Hoàng Francis, và để ghi dấu một trong những di sản lớn của Ngài, chúng tôi đã chuyển ngữ và giới thiệu những đoạn clip giải thích và mời gọi các bạn cùng suy nghĩ về thông điệp LAUDATO SI' - HÃY CHĂM SÓC NGÔI NHÀ CHUNG CỦA CHÚNG TA của Ngài.

Trọng tâm của LAUDATO SI' là tư tưởng về một nền ‘sinh thái học toàn diện’ (integral ecology)—với quan điểm cho rằng cuộc khủng hoảng khí hậu có mối liên hệ mật thiết với các vấn đề xã hội, chính trị và kinh tế hiện nay, và không thể giải quyết một cách riêng rẽ được. Tầm nhìn ấy cũng tương tự như mọi phân tích từ trước đến nay của Hành tinh Titanic, rằng các bạn không nên chỉ quan tâm đến các dự báo thời tiết cực đoan, nhưng hãy nhận ra rằng, những thảm họa siêu bão, mưa xối xả, nắng nóng, sốc nhiệt, hạn hán, mực nước biển dâng... thực ra chỉ là phản ánh của những thay đổi cùng cực và tệ hại trong chính cõi lòng con người mà thôi, khi chúng ta cứ để lòng tham tiền tệ và thói vơ vét sở hữu tiêu thụ vật chất xâm chiếm nền kinh tế, chính trị và ngay cả lối sống - văn hóa.

Đức Giáo Hoàng viết: “Chúng ta không phải đối mặt với hai cuộc khủng hoảng riêng biệt, một về môi trường và một về xã hội, mà là một cuộc khủng hoảng phức tạp, vừa mang tính xã hội vừa mang tính môi trường.” Từ đó, Ngài cho rằng loài người cần “một cách tiếp cận tổng thể để chống lại đói nghèo,” một cách vừa “bảo vệ thiên nhiên” đồng thời “phục hồi phẩm giá cho những người yếu thế và bị loại trừ khỏi xã hội”. Điều này dẫn Đức Giáo hoàng Francis đến lập luận về “phát triển con người toàn diện,” tức là sự phát triển không đặt tăng trưởng kinh tế và tiến bộ công nghệ lên trên hết. Dù tăng trưởng là quan trọng, Ngài nhấn mạnh rằng chúng ta phải đảm bảo điều đó song hành với những giá trị khác, bao gồm cả thế giới tự nhiên, văn hóa nhân loại, người nghèo và dễ bị tổn thương, cũng như sự sống của muôn loài.

Thực ra, đó không phải là TĂNG TRƯỞNG. Đó chính là SỐNG THẬT.

Trong những năm gần đây, các vấn đề về môi trường dần bị đẩy lùi khỏi chương trình nghị sự toàn cầu. Nhiều quốc gia đang thu hồi những biện pháp bảo vệ nền khí hậu để tập trung vào tăng trưởng kinh tế hoặc tái vũ trang. Như một vòng luẩn quẩn, nếu không được giải quyết, cuộc khủng hoảng khí hậu sẽ dẫn đến tình trạng khan hiếm tài nguyên, di cư và bất bình đẳng, thảm họa thiên nhiên... ngày càng gia tăng—và tất cả đều là những yếu tố sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng bất ổn và xung đột.

Nếu con người không thể tự mình từ bỏ lối cũ, với tất cả những bất công và sai lầm trong suy nghĩ và thói quen của mình, thì như cách Đức Giáo hoàng từng diễn đạt, bằng một cụm từ giản dị nhưng tóm gọn toàn bộ tinh thần của thông điệp Laudato Si’, rằng: “Vạn vật đều liên kết với nhau”, sẽ đến lúc không còn có thể sửa chữa được nữa, và chính sự kết nối - liên đới này sẽ cuốn tất cả vào một vòng xoáy của chu kỳ sụp đổ bất tận.

Trái ngược với Đức Francis luôn hy vọng về một sự thay đổi lớn và dứt khoát trong tâm hồn của con người trước khủng hoảng, Hành tinh Titanic vẫn giữ chiến lược truyền đạt thông điệp của tuyệt vọng và vô vọng trong giai đoạn cuối cùng này - vì chẳng có cách nào khác để con người nhận ra tình trạng thật của thế giới đang sụp đổ. Dù thế nào đi nữa, chúng tôi nguyện xin Ngài cầu nguyện và chúc lành cho sứ mạng này của chúng tôi.

Tóm lại, bất cứ ai muốn tìm giải pháp cho vấn đề phức tạp của cuộc khủng hoảng khí hậu và sụp đổ nền văn minh trong tương lai gần, họ nên đọc LAUDATO SI', và nếu họ thấy rằng lời khuyên của Đức Francis không khả thi, thì đó chính là dấu chỉ rằng, cuối cùng, cả thế giới này sẽ tiến đến điểm kết thúc không thể nào khác hơn được. Nếu con người không thay đổi được, thì số phận của họ là như vậy. Đã có rất nhiều tiếng nói chỉ ra con đường, nhưng hầu hết đều bỏ qua, không thể thay đổi và bước theo được, thì chúng ta đành phải chấp nhận điều phải đến.

Đơn giản là như vậy!