CUỘC KHỦNG HOẢNG KHÍ HẬU ĐANG TÀN PHÁ CHU TRÌNH LUÂN CHUYỂN CỦA NƯỚC TRÊN HÀNH TINH TRÁI ĐẤT

Một báo cáo khoa học cho biết cuộc khủng hoảng khí hậu đang "tàn phá" chu trình luân chuyển nước của Trái Đất, với những trận lũ lụt dữ dội và hạn hán nghiêm trọng ảnh hưởng đến hàng tỷ người.

Hạn hán buộc người dân phải mang nước uống từ Humaita đến cộng đồng Paraizinho dọc theo sông Madeira khô cạn, một nhánh của dòng Amazon. Nguồn ảnh: Edmar Barros/AP

Nước là nguồn tài nguyên thiên nhiên quan trọng nhất của con người, nhưng tình trạng ấm lên toàn cầu đang thay đổi cách mà nguồn nước được luân chuyển xung quanh Trái Đất. Phân tích về các thảm họa liên quan đến nước trong năm 2024 – năm nóng nhất từng được ghi nhận – cho thấy thành tố tự nhiên này đã cướp đi sinh mạng của ít nhất 8.700 người, khiến 40 triệu người phải rời bỏ nhà cửa và gây thiệt hại kinh tế hơn 550 tỷ USD.

Nền nhiệt độ tăng cao do đốt nhiên liệu hóa thạch liên tục đang phá vỡ chu trình luân chuyển nước theo nhiều cách. Không khí ấm hơn có thể giữ nhiều hơi nước hơn, dẫn đến những trận mưa lớn dữ dội hơn. Đại dương ấm hơn cũng cung cấp thêm năng lượng cho các cơn bão và siêu bão, gia tăng sức tàn phá của chúng. Hiện tượng ấm lên toàn cầu cũng có thể làm trầm trọng thêm nạn hạn hán vì khiến nhiều lượng nước hơn bị bốc hơi từ mặt đất, đồng thời thay đổi mô hình mưa truyền thống.

Trong năm 2024, lũ quét chết người đã tấn công Nepal và Brazil, trong khi các con sông dâng cao và tràn bờ đã tàn phá vùng Trung Âu, Trung Quốc và Bangladesh. Siêu bão Yagi đổ bộ vào Đông Nam Á vào tháng 9 đã được cuộc khủng hoảng khí hậu làm cho mạnh thêm, tương tự như cơn bão Boris tấn công Châu Âu trong cùng tháng này.

Hạn hán cũng gây thiệt hại lớn, khiến sản lượng cây trồng ở Nam Phi giảm một nửa và hơn 30 triệu người rơi vào cảnh thiếu lương thực. Nông dân buộc phải giết bớt gia súc do đồng cỏ khô cạn, trong khi sản lượng thủy điện sụt giảm dẫn đến tình trạng mất điện trên diện rộng.

Giáo sư Albert van Dijk, người đứng đầu báo cáo khoa học trên, cho biết:

“Trong năm 2024, Trái Đất trải qua năm nóng nhất từng được ghi nhận, và các hệ thống luân chuyển nguồn nước trên toàn cầu chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, làm rối loạn chu trình nước.”

Ông cho biết năm 2024 là một năm của các hiện tượng cực đoan, nhưng đó không phải là sự kiện đơn lẻ của riêng năm này đâu. Ông nói:

"Đây là một phần của xu hướng ngày càng tồi tệ với những trận lũ dữ dội hơn, hạn hán kéo dài và các kỷ lục sốc nhiệt cực đoan bị phá vỡ." 

Báo cáo cảnh báo về những nguy cơ thậm chí còn lớn hơn vào năm 2025 khi lượng phát thải carbon tiếp tục gia tăng.

Báo cáo Giám sát Chu trình Nước Toàn cầu 2024 (2024 Global Water Monitor Report) được thực hiện bởi một nhóm nghiên cứu quốc tế đến từ các trường đại học ở Australia, Ả Rập Xê-út, Trung Quốc, Đức và nhiều nơi khác. Nhóm nghiên cứu đã sử dụng dữ liệu từ hàng nghìn trạm quan trắc mặt đất và vệ tinh quay quanh Trái Đất để đánh giá các yếu tố quan trọng liên quan đến nước như lượng mưa, độ ẩm đất mặt, dòng chảy của sông và các đợt lũ lụt.

Họ phát hiện ra rằng các kỷ lục về lượng mưa đang bị phá vỡ ngày càng thường xuyên. Chẳng hạn như, kỷ lục lượng mưa tháng cao nhất năm 2024 xuất hiện nhiều hơn 27% so với hồi năm 2000, và kỷ lục mưa đổ xuống hàng ngày cũng tăng 52%. Các mức thấp kỷ lục về lượng mưa cũng xuất hiện nhiều hơn 38%. Gs. Van Dijk nói: "Như vậy, chúng ta đang chứng kiến những thái cực tồi tệ hơn ở cả hai phía."

Từ tháng 5 đến tháng 7, lũ lụt từ sông Dương Tử và sông Châu Giang ở miền Nam Trung Quốc đã nhấn chìm nhiều thành phố và thị trấn, khiến hàng chục nghìn người phải di dời và gây thiệt hại hàng trăm triệu USD cho mùa màng. Trong khi đó, lũ sông ở Bangladesh vào tháng 8 sau những trận mưa gió mùa lớn đã ảnh hưởng đến gần 6 triệu người và phá hủy ít nhất một triệu tấn lúa.

Cùng lúc ấy, tại Tây Ban Nha vào tháng 10, hơn 500mm nước mưa đổ xuống chỉ trong vòng 8 giờ, gây ra trận lũ quét kinh khủng chết người. Thành phố Porto Alegre của Brazil cũng chìm trong lượng mưa bằng hai tháng trút xuống chỉ trong vòng ba ngày vào tháng 5/2024, biến nhiều con đường thành sông.

Gs. Van Dijk cho biết: "Những trận mưa lớn cũng gây lũ quét diện rộng ở Afghanistan và Pakistan, cướp đi sinh mạng của hơn 1.000 người." Lũ lụt còn khiến 1,5 triệu người phải rời bỏ nhà cửa.

Ngược lại, tại lưu vực nhiệt đới Amazon, nạn hạn hán hoành hành. Cháy rừng do thời tiết nóng và khô đã thiêu rụi hơn 52.000 km² chỉ riêng trong tháng 9, giải phóng một lượng lớn khí nhà kính. Từ những đợt hạn hán lịch sử đến lũ lụt thảm khốc, các hiện tượng cực đoan này đang tác động đến cuộc sống, sinh kế và toàn bộ hệ sinh thái.

Các nhà nghiên cứu cho biết dự báo khí hậu theo mùa trong năm 2025 và điều kiện hiện tại cho thấy tình trạng hạn hán có thể trầm trọng hơn ở khu vực Bắc Nam Mỹ, Nam Phi và một số nơi ở châu Á. Trong khi đó, những vùng ẩm ướt hơn như Sahel (Bắc Phi) và Châu Âu có thể đối mặt với nguy cơ lũ lụt gia tăng.

Gs. Van Dijk nhấn mạnh:

"Chúng ta cần chuẩn bị thích ứng với những hiện tượng cực đoan ngày càng khắc nghiệt không thể tránh khỏi. Điều này có thể bao gồm các biện pháp phòng chống lũ lụt mạnh mẽ hơn, phát triển hệ thống sản xuất lương thực và thủy lợi chống chịu hạn hán tốt hơn, cũng như các hệ thống cảnh báo sớm hiệu quả về thảm họa. Nước là nguồn tài nguyên quan trọng nhất của chúng ta, và các biểu hiện hiện tượng cực đoan của nó – cả về lũ lụt lẫn hạn hán – đều nằm trong số những mối đe dọa lớn nhất mà chúng ta phải đối mặt."

KHỦNG HOẢNG NƯỚC TOÀN CẦU ĐE DỌA MỘT NỬA SẢN LƯỢNG LƯƠNG THỰC THẾ GIỚI TRONG 25 NĂM TỚI

Trừ khi có hành động khẩn cấp để bảo tồn nguồn tài nguyên nước và chấm dứt nạn hủy hoại các hệ sinh thái cung ứng nước ngọt, giới chuyên gia cảnh báo trong một báo cáo quan trọng rằng, hơn một nửa tổng sản lượng lương thực toàn cầu có nguy cơ sụp đổ trong 25 năm tới khi cuộc khủng hoảng nước ngày càng trầm trọng.

Một em bé uống nước từ thùng nhựa ở Gaza. Hơn 2 tỷ người không có nước sạch để dùng. Nguồn ảnh: Abed Zagout/Anadolu qua Getty Images

Theo báo cáo của Ủy ban Toàn cầu về Kinh tế nguồn Nước (Global Commission on the Economics of Water), một nửa dân số thế giới đã đang đối mặt với tình trạng khan hiếm nước, và con số này sẽ tăng lên khi khủng hoảng khí hậu trở nên trầm trọng hơn.

Báo cáo cho biết, nhu cầu nước ngọt sẽ vượt quá nguồn cung 40% vào cuối thập kỷ này do các hệ thống nước toàn cầu đang phải chịu "áp lực chưa từng có".

Ủy ban nhận thấy các chính phủ và chuyên gia đã quá đánh giá thấp lượng nước cần thiết để mỗi cá thể con người có được cuộc sống chất lượng. Mặc dù chỉ cần 50-100 lít nước mỗi ngày để bảo đảm cho sức khỏe và vệ sinh cá nhân, thực tế mỗi người cần khoảng 4.000 lít nước để đảm bảo các chế độ dinh dưỡng và một cuộc sống tử tế. Ở hầu hết các khu vực trên thế giới, lượng nước nói trên không thể được chu cấp tại chỗ, nên con người phụ thuộc vào nền thương mại (mua bán thực phẩm, quần áo, hàng tiêu dùng) để đáp ứng nhu cầu này.

Một số quốc gia hưởng lợi nhiều hơn từ "nguồn nước lục" (green water) – tức là độ ẩm trong đất cần thiết để sản xuất nông nghiệp – so với "nguồn nước lam" (blue water) đến từ sông hồ. Báo cáo phát hiện nguồn nước di chuyển khắp thế giới qua các "dòng sông khí quyển", vận chuyển hơi ẩm từ vùng này sang vùng khác.

Khoảng một nửa lượng mưa trên đất liền đến từ các thảm thực vật khỏe mạnh trong hệ sinh thái giúp đẩy hơi nước vào bầu khí quyển và tạo mây di chuyển theo gió. Trung Quốc và Nga là những nước hưởng lợi chính từ hệ thống "dòng sông khí quyển" này, trong khi Ấn Độ và Brazil là bên xuất khẩu chính của "dòng sông tự nhiên này" nhờ địa hình hỗ trợ "dòng nước xanh lục" chảy sang các khu vực khác. 40-60% lượng mưa đổ nước ngọt có nguồn gốc từ việc sử dụng đất như thế nào ở các vùng lân cận.

GS Johan Rockström, Giám đốc Viện Nghiên cứu Tác động Khí hậu Potsdam và là đồng chủ tịch ủy ban nói trên, cho biết:

"Nền kinh tế Trung Quốc phụ thuộc vào việc quản lý rừng bền vững ở Ukraine, Kazakhstan và vùng Baltic. Điều tương tự cũng xảy ra với trường hợp Brazil đang cung cấp nước ngọt cho Argentina. Mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau này cho thấy chúng ta phải xem nước ngọt là nguồn tài sản chung của toàn cầu."

Tharman Shanmugaratnam, Tổng thống Singapore và là đồng chủ tịch của ủy ban, kêu gọi các quốc gia cùng hợp tác quản lý tài nguyên nước trước khi quá muộn. Ông nói:

"Chúng ta phải suy nghĩ triệt để về cách bảo vệ nguồn nước ngọt, sử dụng hiệu quả hơn và đảm bảo mọi cộng đồng, kể cả những người dân dễ bị tổn thương, đều được tiếp cận nguồn nước sạch – nói cách khác, làm sao để gìn giữ sự công bằng [giữa người giàu và người nghèo]."

Ủy ban Toàn cầu về Kinh tế nguồn Nước được Hà Lan thành lập vào năm 2022, dựa trên nghiên cứu của hàng chục nhà khoa học và chuyên gia kinh tế hàng đầu, nhằm đánh giá toàn diện hệ thống thủy văn toàn cầu và cách quản lý chúng. Báo cáo dài 194 trang này là nghiên cứu lớn nhất thế giới phân tích mọi khía cạnh của khủng hoảng nước và đề xuất giải pháp cho các nhà hoạch định chính sách.

Kết quả nghiên cứu rất đáng báo động, Ts. Rockström nói:

"Nước là nạn nhân số một của [cuộc khủng hoảng khí hậu], những thay đổi môi trường đang tích tụ trên quy mô toàn cầu, đe dọa toàn bộ sự ổn định của hệ thống Trái Đất. [Khủng hoảng khí hậu] biểu hiện rõ nhất qua nạn hạn hán và lũ lụt. Khi nói về sóng nhiệt và cháy rừng, tác động thực sự nghiêm trọng liên quan đến độ ẩm – trong trường hợp cháy rừng, [hiện tượng nóng lên toàn cầu] làm khô hạn cảnh quan tự nhiên khiến chúng dễ bốc cháy."

Mỗi khi nền nhiệt độ toàn cầu tăng 1°C, lượng hơi ẩm trong bầu khí quyển tăng thêm 7%, khiến chu trình thủy văn "mạnh lên" hơn nhiều so với biến động thông thường. Sự tàn phá thiên nhiên của thành tố tự nhiên này cũng làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng, vì nạn chặt phá rừng và tiêu thoát nước vùng đất ngập nước đã phá vỡ chu trình thủy văn vốn phụ thuộc vào hiện tượng bốc hơi nước của cây cối và khả năng trữ nước trong đất của chúng.

Các chuyên gia cũng phát hiện nhiều dự án tài trợ gây hại đang làm méo mó hệ thống luân chuyển nguồn nước toàn cầu và cần được ưu tiên giải quyết. Hơn 700 tỷ USD trợ cấp hàng năm dành cho ngành nông nghiệp đang bị sử dụng sai mục đích, khuyến khích nông dân dùng nhiều nước hơn mức cần thiết hoặc lãng phí nước.

Ngành công nghiệp cũng đang lợi dụng để tàn phá nguồn nước – khoảng 80% nước thải công nghiệp trên toàn cầu không bao giờ được tái chế.

Bà Ngozi Okonjo-Iweala, Tổng giám đốc Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và là đồng chủ tịch của ủy ban, cho biết các quốc gia phải chuyển hướng trợ cấp, cắt giảm khoản tài trợ có hại trong khi đảm bảo người dân nghèo không bị thiệt thòi. Bà nói:

"Chúng ta cần một loạt công cụ chính sách phối hợp để đạt được ba chữ E – là hiệu quả (efficiency), công bằng (equity) và bền vững công bằng môi trường (environmental sustainability and justice). Do đó, chúng ta phải kết hợp giữa việc định giá nước với các nguồn trợ cấp phù hợp."

Bà Okonjo-Iweala cho biết thêm rằng, hiện nay, nguồn trợ cấp chủ yếu chỉ mang lại ích lợi cho nhóm người khá giả. "Giới công nghiệp và người giàu nhận nhiều trợ cấp hơn. Chúng ta cần chính sách trợ cấp hướng đến mục tiêu tốt hơn, xác định đúng người nghèo đang thực sự cần."

Khủng hoảng nước ảnh hưởng lớn đến phụ nữ. Nguồn ảnh: Anjum Naveed/AP

Báo cáo cũng kêu gọi hỗ trợ tài chính cho các nước đang phát triển để cải tổ hệ thống nước, cung cấp nước sạch và vệ sinh, ngăn chặn tàn phá môi trường tự nhiên.

GS Mariana Mazzucato, Đại học College London và cũng là đồng chủ tịch của ủy ban, đề xuất các khoản vay của khu vực ngân hàng công ích cho các quốc gia đang phát triển phải đi kèm điều kiện cải cách nước. Bà nói: "Đó có thể là việc cải thiện bảo tồn nguồn nước, sử dụng hiệu quả hơn hoặc đầu tư trực tiếp cho các ngành công nghiệp sử dụng nhiều nước. [Chúng ta phải đảm bảo] lợi nhuận được tái đầu tư vào hoạt động sản xuất như nghiên cứu và phát triển về nguồn nước."

Bà Mazzucato cho biết thêm rằng, vấn đề nguồn nước ảnh hưởng nặng nề đến phụ nữ và trẻ em. "Một thành viên ủy ban là bà Yvonne Aki-Sawyerr, thị trưởng Freetown ở Sierra Leone, cho biết phần lớn vụ cưỡng hiếp và lạm dụng phụ nữ xảy ra khi họ đi lấy nước. Tử vong trẻ em, bình đẳng giới, gánh nặng lấy nước, an ninh lương thực – tất cả đều liên quan."

5 điểm chính từ báo cáo

1. Thế giới đang khủng hoảng nước: Hơn 2 tỷ người không có nước sạch, 3,6 tỷ người (44% dân số) phải sống trong cảnh thiếu điều kiện vệ sinh an toàn. Mỗi ngày, 1.000 trẻ em chết vì thiếu nước sạch. Nhu cầu nước ngọt dự kiến vượt cung 40% vào cuối thập kỷ này. Nếu không hành động, đến năm 2050, các vấn đề liên quan đến khủng hoảng nguồn nước sẽ làm giảm 8% GDP toàn cầu, các nước nghèo mất 15% GDP. Hơn một nửa sản lượng lương thực thế giới đến từ các khu vực có nguồn nước đang dần lâm vào tình cảnh bất ổn.

2. Thiếu nỗ lực toàn cầu phối hợp: Dù hệ thống nước toàn cầu liên kết chặt chẽ với nhau (trên bình diện hệ sinh thái rừng, bầu khí quyển, và cách luân chuyển nguồn nước), loài người lại không có một cơ cấu quản trị chung. Liên Hợp Quốc chỉ tổ chức một hội nghị duy nhất về nước trong vòng 50 năm qua và mới bổ nhiệm đặc phái viên về nước vào tháng 9/2024.

3. Biến đổi khí hậu làm trầm trọng tình trạng khan hiếm nước: Tác động của khủng hoảng khí hậu thể hiện rõ nhất qua hệ thống thủy văn. Hạn hán ở Amazon, lũ lụt khắp Châu Âu và Châu Á, băng tan ở vùng núi cao gây lũ và nạn hạn ở vùng hạ lưu sẽ tồi tệ hơn trong tương lai gần. Con người lạm dụng nước cũng làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng, như làm tiêu thoát nước ở vùng đất than bùn và đất ngập nước giàu carbon, giải phóng CO2 vào bầu khí quyển.

4. Nước quá rẻ với một số nơi, nhưng lại quá đắt với một số người dân ở chỗ khác: Trợ cấp nông nghiệp toàn cầu vô tình khuyến khích nông dân tưới quá mức hoặc lãng phí nước. Nhiều quốc gia cũng trợ cấp nước cho ngành công nghiệp hoặc bỏ qua nạn ô nhiễm. Trong khi đó, người nghèo ở các quốc gia đang phát triển thường phải trả giá cao hoặc chỉ có nước bẩn. Chúng ta cần định giá nước hợp lý, hủy bỏ những trợ cấp có hại nhưng bảo vệ người nghèo phải là ưu tiên của giới chính phủ.

5. Nước là tài sản chung: Mọi sự sống phụ thuộc vào nước, nhưng nước lại không được xem là nguồn tài nguyên tối quan trọng. Các tác giả của báo cáo kêu gọi việc xem nước là tài sản chung của nhân loại trên toàn cầu, thiết lập hiệp ước toàn cầu để bảo vệ nguồn nước và tạo "nền kinh tế tuần hoàn" tái sử dụng nước, xử lý ô nhiễm. Các quốc gia đang phát triển cần được hỗ trợ tài chính để ngăn chặn nạn tàn phá hệ sinh thái – là yếu tố then chốt của chu trình thủy văn.