MẪU VIRUS CÚM GIA CẦM H5N1 Ở CA BỆNH THIẾU NIÊN CANADA CÓ NHỮNG BIỂU HIỆN ĐỘT BIẾN CHỨNG TỎ NGUY CƠ CAO

Chuyển ngữ từ StatNews - Loại virus này, từng cho thấy dường như không có khả năng lây lan sang bất kỳ người nào khác, đã trải qua những thay đổi đột biến mà giới nghiên cứu virus không muốn thấy.

Giới nghiên cứu cho biết giải trình tự gene của mẫu virus cúm gia cầm H5N1 lây nhiễm cho một thiếu niên ở bang British Columbia (Canada) cho thấy loại virus này đã trải qua những thay đổi đột biến khiến phiên bản H5N1 này dễ lây nhiễm sang người hơn.

Hiện tại không có bằng chứng nào cho thấy thiếu niên này, người vẫn đang trong tình trạng nguy kịch tại bệnh viện, đã lây nhiễm cho bất kỳ ai khác. Nếu đúng như vậy, thì có khả năng phiên bản đột biến của loại virus này sẽ chết khi cơn bệnh của thiếu niên này thuyên giảm và được chữa khỏi. Nguồn lây nhiễm cho thiếu niên này vẫn chưa được xác định, vì vậy không thể biết chắc chắn liệu các đột biến có nằm trong loại virus đã lây nhiễm cho người này hay không. Nhưng các nhà khoa học cho rằng có nhiều khả năng là những đột biến đã phát triển trong quá trình ủ bệnh của bệnh nhân.

Tuy nhiên, các nhà virus học về cúm cho biết, thực tế của các đột biến đã tồn tại là lời nhắc nhở rằng H5N1 là một loại virus nguy hiểm đối với con người, thứ có thể kích hoạt một đại dịch nếu nó có được khả năng dễ dàng lây lan cho con người.

Scott Hensley, giáo sư vi sinh vật học tại Trường Y khoa Perelman thuộc Đại học Pennsylvania, trả lời phỏng vấn với báo STAT, như sau:

“Đây không phải là Ngày thứ nhất của một đại dịch. Không có dấu hiệu nào cho thấy… sự lây lan từ người sang người, và điều này là tốt. Nhưng đây chính xác là viễn cảnh mà chúng ta lo sợ.”

Gs. Hensley đã nói lên một số lo ngại trên các mạng truyền thông xã hội vào cuối tuần vừa qua, khi ông nhận xét về thực tế là trình tự di truyền của mẫu virus cho thấy những thay đổi đột biến quan trọng trong đoạn protein hemagglutinin, một loại protein nằm trên bề mặt phân tử virus có khả năng bám vào các tế bào của vật chủ mà virus đang cố gắng xâm nhập. Dữ liệu giải trình tự gene này đã được Cơ quan Y tế Cộng đồng Canada (Public Health Agency of Canada) đăng lên mạng cơ sở dữ liệu được quyền truy cập công khai.

“Đây là tin xấu,” GS. Hensley cho biết trong bài đăng trên mạng Bluesky vào ngày thứ Bảy (16/11/2024). “Chúng ta cần theo dõi chặt chẽ tình hình này và gia tăng nỗ lực giám sát.”

Hemagglutinin của H5N1 liên kết ưu tiên với các tế bào vật chủ mang thụ thể được đánh mã là alpha 2-3, vốn có nhiều trong cơ thể chim hoang dã và gia cầm nuôi, nhưng cũng được tìm thấy trong vùng kết mạc, mô tế bào bao quanh mắt của con người. Trong khi đó, các thụ thể có nhiều ở đường hô hấp trên của con người là alpha 2-6, loại mà virus cúm A ở người H1N1 hoặc H3N2 thường dễ bám vào. Người ta cho rằng để trở thành một loại virus có khả năng lây lan dễ dàng giữa người với người, H5N1 sẽ cần có khả năng kết nối với loại thụ thể alpha 2-6, thay vì alpha 2-3.

Trong khi đó, hai đột biến được phát hiện trong mẫu virus được lấy từ case bệnh của thiếu niên người Canada được biết là đã giúp cho virus cúm H5N1 thực hiện chuyển đổi được mối liên kết này. Ts. Jesse Bloom, một nhà virus học tiến hóa (evolutionary virologist) tại Trung tâm Nghiên cứu Ung thư Fred Hutchinson (Fred Hutchinson Cancer Center) ở Seattle (bang Washington, Mỹ), cho biết trong một loạt bài đăng trả lời Gs. Hensley:

"Cả hai vị trí này đều đóng vai trò quan trọng trong ... đặc tính hỗ trợ liên kết thụ thể ở người."

Gs. Hensley đã đồng ý với điều đó. Ông viết:

“10 trên 10 nhà virus học về cúm sẽ nói với bạn rằng những điểm thay đổi này rất quan trọng đối với đặc tính giúp liên kết thụ thể hiệu quả. Không có nghi ngờ gì về điều đó.”

Trường hợp nhiễm bệnh ở bang British Columbia đang thu hút sự chú ý đáng kể vì hai lý do. Thứ nhất, thế nào mà thiếu niên này lại bị nhiễm bệnh vẫn còn là một bí ẩn. Thứ hai, trong khi các trường hợp nhiễm H5N1 trước đây (trên toàn cầu) được xem là gây ra bệnh lý nặng — và tử vong trong một số lượng lớn các trường hợp, thì những phiên bản của loại virus H5N1 hiện đang lưu hành ở lục địa Bắc Mỹ chỉ gây ra các ca nhiễm nhẹ, ngoại trừ trường hợp nói trên ở Canada.

Tính đến ngày thứ Ba (19/11/2024), Hoa Kỳ đã báo cáo 53 ca nhiễm H5N1 được xác nhận trong năm nay, trừ một ca thì tất cả những ca nhiễm còn lại là ở những người làm việc tại trang trại chăn nuôi bò sữa hoặc những người tham gia vào hoạt động tiêu hủy gia cầm bị nhiễm bệnh. Tất cả đều bị bệnh nhẹ, chủ yếu là viêm kết mạc — chứng mắt đỏ — và trong một số trường hợp xuất hiện các triệu chứng hô hấp nhẹ. Không có người nào bị nhiễm bệnh ở Hoa Kỳ có triệu chứng đủ nặng để phải nhập viện.

Bản đồ cúm gia cầm H5N1 đã lây nhiễm cho con người tại Hoa Kỳ. Cúm gia cầm lần đầu tiên được phát hiện ở các loài chim nước vào thập niên 1990, nhưng kể từ đó đã được phát hiện ở các loài chim khác, bò, heo và người. Nguồn: wildpixel / AnubhabRoy/Getty Images / Canva / Flourish

Thiếu niên ở bang British Columbia (Canada) đã được đưa vào bệnh viện vào ngày 8/11 và vẫn trong tình trạng nguy kịch tại đó, Cán bộ Y tế của bang này - Bà Bonnie Henry - cho biết trong một email vào ngày thứ Hai vừa qua. Có vẻ như người này đã không lây nhiễm cho bất kỳ ai khác.

Bà Henry cho biết: “Tất cả các mối quan hệ tiếp xúc [đều]… hiện đã quá 10 ngày sau thời điểm bị phơi nhiễm”, và điều này giúp loại những người đã tiếp xúc với bệnh nhân này ra bên ngoài ngoài khoảng thời gian ủ bệnh của cúm, tức là trước khi phát hiện ra bệnh lý và áp dụng các biện pháp phòng ngừa lây lan.

Phiên bản của loại virus lây nhiễm cho thiếu niên này không phải là loại đang lưu hành ở bò sữa tại Hoa Kỳ. Cả hai đều từ một chủng H5N1 được gọi là biến thể 2.3.4.4b. Nhưng virus ở bò là từ một phân nhóm virus được đánh mã số kiểu gen B3.13. Còn thiếu niên này đã bị nhiễm một loại virus từ kiểu gen có mã số D1.1 — là phiên bản của virus đang lưu hành ở các loài chim hoang dã. Đây cũng chính là phiên bản virus gây ra một số đợt bùng phát dịch bệnh ở gia cầm, cả ở bang British Columbia và bang Washington, nơi đã phát hiện ra 11 trường hợp nhiễm H5N1 đã được xác nhận và ba trường hợp có thể đã nhiễm trong tháng qua.

Ts. Richard Webby, nhà virus học về cúm và là giám đốc Trung tâm Hợp tác Nghiên cứu về Sinh thái học Bệnh Cúm ở Động vật (Collaborating Center for Studies on the Ecology of Influenza in Animals) của Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization), có trụ sở tại Bệnh viện Nghiên cứu Nhi khoa St. Jude ở Memphis, bang Tennessee (Hoa Kỳ), cho biết ông nhận thấy biến thể virus D1.1 đặc biệt đáng lo ngại.

Ts. Webby cho biết virus cúm A có khả năng hoán đổi gene, và phiên bản này của H5N1 đã tiếp nhận một gene neuraminidase khác (một loại glycoprotein khác ở bề mặt phân tử virus, có khả năng loại bỏ axit sialic nhờ xúc tác enzym, thúc đẩy việc phát tán vi rút ra khỏi tế bào vật chủ bị nhiễm bệnh, và Neuraminidase chính là chữ N trong tên của virus cúm H5N1 và các loại cúm khác) so với biến thể virus B3.13. Đôi khi, kiểu gene thay đổi đó có thể thúc đẩy virus thực hiện các thích nghi — đột biến — trong đoạn hemagglutinin để phản ứng với sự thay đổi.

“Chỉ vì nó đã tiếp nhận [kiểu gene neuraminidase] mới không nhất thiết có nghĩa là [gene hemagglutinin] sẽ thay đổi”, Ts. Webby cho biết trong một email. “Nhưng sự kết hợp cũ xưa như thế này rõ ràng là rất phù hợp. [Neuraminidase] mới có thể thay đổi sự cân bằng đó và giúp thúc đẩy những thay đổi khác, nhưng đó là một khả năng có thể xảy ra chứ không phải là một sự bắt buộc phải có.”

Gs. Hensley cho biết bằng chứng về sự thay đổi của mẫu virus ở bệnh nhân thiếu niên Canada nên đóng vai trò như một lời nhắc nhở rằng, các trường hợp nhẹ mà Hoa Kỳ đã ghi nhận trong năm nay (2024) có thể không phản ánh cách thức mà virus có thể hoạt động nếu nó bắt đầu lây lan ở người. Ông lo lắng về khối lượng lớn virus đang phát tán trong môi trường và việc mọi người tiếp xúc hàng ngày với virus tại các trang trại chăn nuôi bò sữa hoặc gia cầm bị nhiễm bệnh. Ông nói:

“Bạn đã chứng kiến rất nhiều khả năng phơi nhiễm ở người và sau đó điều bạn lo sợ là một sự thay thế ngẫu nhiên xuất hiện trong quá trình lây nhiễm đó sẽ khiến virus có được khả năng thuận lợi để lây lan… lây truyền giữa người với người, và sau đó bùng phát. Đó là nỗi sợ hãi.”

“Không có dấu hiệu nào cho thấy bước thứ hai đó đã xảy ra ở đây,” Gs. Hensley nói, ám chỉ đến trường hợp nhiễm bệnh ở bang British Columbia. “Nhưng điều khiến tôi lo lắng, thứ nhất, là thấy những biến thể về gene này đã xuất hiện, và thứ hai, là có những đột biến liên quan đến những gì có vẻ đã gây ra một trường hợp bệnh lý nghiêm trọng như vậy.”

Dưới đây là bản dịch của Hành tinh Titanic về sơ đồ các phần gene bên trong một phân tử virus cúm H5N1, với hemagglutinin là phần đáng chú ý trong ca bệnh ở Canada. Người ta đang chứng kiến những thay đổi dần dần của virus khi lây lan trong phần dân số nhiễm bệnh ở khu vực Bắc Mỹ, và cũng nghi ngờ rằng đã có chuyện gì đó xảy ra với các ca nhiễm H5N1 trên toàn cầu trước đó, chẳng hạn như ca bệnh ở Việt Nam và Cambodia (đã tử vong) hồi năm trước (2023). Bạn nào có cài đặt app của Patreon trên smartphone thì có thể bấm vào hình và dùng hai ngón tay kéo cho to ra để dễ đọc chữ.

Đang có một làn sóng ngầm các biến đổi của virus cúm H5N1 ở loài chim, động vật có vú và ngay cả người bị nhiễm ban đầu. Làn sóng nhiễm cúm thứ nhất có thể nhẹ (giống hệt đợt cúm Tây Ban Nha năm 1918-1919 khiến 50 triệu người chết trên toàn cầu). Nhưng các đợt thứ hai và thứ ba thì có thể rất nghiêm trọng.

Tùy ai hiểu được thì hiểu. Chúng tôi không dọa ai cả đâu. Và hãy nhớ rằng, không tự nhiên con virus H5N1 nhảy ra cái đùng để rồi nhiều người lại vin vào đó mà thêu dệt các thuyết âm mưu. Ngay cả đại dịch COVID do virus SARS cũng thế. Các đợt lây nhiễm SARS đã bắt đầu từ năm 2003 và nổi lên vào năm 2012-2013 với MERS, rồi sau đó mới tới COVID 2019-2020.

Các cơn sóng ngầm đang lan rộng. Virus H5 hiện là đại dịch ở loài chim, đang lây lan hiệu quả giữa các loài động vật có vú khác và gây ra ngày càng nhiều ca nhiễm ở người. Chúng chỉ cách 2 đột biến nữa là có thể lây lan hiệu quả từ người sang người.

Một đại dịch cúm mới sẽ gây tử vong gấp 100 lần so với COVID. Hệ thống y tế sẽ sụp đổ nhanh chóng, cũng như giao thông, lưới điện, nguồn cung cấp thực phẩm và trật tự dân sự. Nhiều thành phố sẽ điêu tàn.

Chủng H5N1 đang chờ một đột biến thích hợp để nhảy qua miếng bánh 8 tỷ người trong một ngày không xa. Gà qué, vịt giời và chim chóc sẽ trở thành nhân vật nổi tiếng và đáng quan tâm nhất trên báo chí, có thể là vào năm 2025 hoặc 2026.