LŨ LỤT NGHIÊM TRỌNG ĐANG TÀN PHÁ TỪ CHÂU PHI ĐẾN CHÂU Á VÀ CHÂU ÂU

Ba trận lũ lớn diễn ra trên cả ba châu lục đã cướp đi hơn 1.500 sinh mạng và gây thiệt hại hơn 15 tỷ đô la trong tháng Chín vừa qua.

🔴 Chuyển ngữ từ nguồn: Epic floods are wreaking havoc from Africa to Asia to Europe 

Một dòng nước chảy xiết dọc theo sông Bela trong trận mưa lớn vào ngày 14 tháng 9 năm 2024, tại Mikulovice, Cộng hòa Séc. (Nguồn ảnh: Gabriel Kuchta/Getty Images)

Nhờ lượng độ ẩm kỷ lục tích lũy trong bầu khí quyển toàn cầu - và với Dòng Tia (Jet Stream) "bị mắc kẹt" được xác định khi nghiên cứu về biến đổi khí hậu - một loạt các trận lũ thảm khốc đã ập đến những vùng đất khác nhau thuộc Bắc Bán Cầu trong tháng Chín vừa qua.

◾️ Lũ lụt do các trận mưa lớn kéo dài, bất thường xảy ra trên khắp vùng Tây Bắc và Bắc Trung Bộ của Châu Phi đã cướp đi sinh mạng của hơn 1.000 người, và khiến gần 1 triệu người phải rời bỏ nhà cửa.

◾️ Bão Boris, một cơn bão áp thấp đã kích hoạt nhiều ngày mưa lớn, gây thiệt hại hàng tỷ đô la và buộc hàng chục nghìn người phải sơ tán khỏi các thành phố bị ngập lụt trên khắp miền Trung Âu.

◾️ Siêu bão Yagi, đổ bộ vào Philippines và miền Bắc Việt Nam, sau đó còn kéo lê các đợt mưa xối xả phủ khắp vùng cao nguyên của Đông Nam Á, gây ra lũ lụt và lở đất khiến hơn 500 người thiệt mạng và thiệt hại hơn 13 tỷ đô la.

Các bức ảnh do Cục Cứu hỏa Nhà nước Ba Lan cung cấp cho thấy thiệt hại sau trận lũ lụt ở vùng Tây Nam Ba Lan, Ladek Zdroj, vào ngày 19 tháng 9 năm 2024.

Và đây là mối liên hệ giữa tất cả các hệ thống thời tiết cực đoan này: Nền nhiệt độ toàn cầu ấm nóng hơn đã cho phép nhiều nước bốc hơi từ đại dương và làm gia tăng lượng mưa, thậm chí cơ chế này cũng hút ẩm từ những miền đất khô cằn, nơi không có mưa (nghịch lý “ướt càng ẩm ướt, khô càng khô”). Dựa trên phép đo thông qua lượng nước ngưng tụ - là lượng hơi nước tích lũy trong một cột đo tưởng tượng tại một thời điểm nhất định, thì tháng 8 năm 2024 là tháng 8 ẩm ướt nhất từng được ghi nhận trên toàn cầu và là tháng ẩm ướt thứ 14 liên tiếp được ghi nhận trong các phân tích có từ năm 1940.

Sự kỳ lạ [trong chuyển động] của Dòng Tia [khí quyển] là một yếu tố khác đang diễn ra ở Bắc Bán Cầu. Vành đai mưa nhiệt đới thường thấy đã bị dịch chuyển xa hơn về phía Bắc so với vị trí thông thường của nó ở Châu Phi, và điều này đã làm khí hậu ở một số vùng của sa mạc Sahara khô cằn trở nên ẩm ướt hơn, tạo ra những cơn mưa xối xả trút xuống vành đai Sahel bán khô hạn (và có lẽ cũng giúp ngăn chặn các cơn bão có thể sinh ra trên khắp Khu vực Ổ bão Chính của Đại Tây Dương (Main Development Region of the Atlantic)).

Những hồ nước nằm sâu trong sa mạc Sahara hiếm khi có nước thì giờ đây lại chứa đầy nước sau khi một cơn bão ngoài vùng nhiệt đới quét qua một số nơi ở Morocco và Algeria. Nguồn ảnh: Earth Observatory NASA.

Mọi thứ đều bị trì trệ! Điều đó phần nào giải thích lượng mưa lên đến 20 inch (507mm) dọc theo Bờ biển bang North Carolina (Mỹ) cùng lượng mưa và tuyết đổ cực lớn ở khu vực Trung Âu. Hãy xem biểu hiện của Dòng Tia ở Mỹ và Châu Âu. Các khối Rex (hình thái chặn của một khối khí áp cao hình thành và án ngữ ngay phía Bắc của một dòng khí áp thấp khiến nó không di chuyển đi đâu được) xuất hiện rất nhiều cùng với tình trạng Dòng Tia cực kỳ gợn sóng! — trích giáo sư Jeff Berardelli (giáo sư khoa học khí quyển)

Ở các vùng thuộc vĩ độ trung bình - bao gồm phần lớn khu vực Bắc Mỹ, Châu Âu và Châu Á - những hình thái chặn và vùng khí áp thấp bị cắt đứt luồng di chuyển lên cao đã xuất hiện phổ biến trong những ngày gần đây, bao gồm cả trong Bão Boris và Vùng Bão Nhiệt đới Tiềm năng Số 8 di chuyển chậm, nơi đã trút xuống hơn 20 inch (507mm) nước mưa xuống bờ biển của bang North Carolina (Mỹ). Nghiên cứu khí tượng kéo dài hơn một thập kỷ vừa qua đã chỉ ra một hiện tượng được gọi là khuếch đại quasi-cộng hưởng (quasi-resonant amplification), viết tắt là QRA, đang trở thành một yếu tố quan trọng trong [việc dự báo] các hiện tượng thời tiết khắc nghiệt kéo dài vào mùa hè trên khắp Bắc Bán Cầu. Theo một báo cáo khoa học quan trọng được công bố vào năm 2018, những sự kiện như vậy có thể trở nên phổ biến hơn tới 50% trong thế kỷ này khi biến đổi khí hậu diễn ra.

Ts. Michael Mann, một chuyên gia nghiên cứu khoa học khí hậu tại Đại học Bang Pennsylvania (Pennsylvania State University, Mỹ) và là tác giả chính của báo cáo đó, hiện đang nghiên cứu để phân tích xem hiện tượng này có thể liên quan đến mức độ nào trong các sự kiện thời tiết cực đoan xảy ra gần đây ở Bắc Bán Cầu. Mann cho biết trong một tin nhắn trực tiếp, rằng công việc này sẽ mất thêm vài ngày nữa để cho ra kết quả cuối cùng. Ông nói thêm:

“Những gì tôi có thể chia sẻ là việc này trông giống như một mô hình QRA tiềm năng, tương thích với công trình nghiên cứu của chúng tôi cho thấy rằng, biến đổi khí hậu do con người gây ra đang dẫn đến sự gia tăng tỷ lệ xảy ra các hình thái như vậy.”

Hình 1. Tình hình lũ lụt ở khu vực Tây và Trung Phi tính đến ngày 6 tháng 9 năm 2024. (Nguồn ảnh: OCHA)

Lũ lụt ở khu vực Tây và Trung Phi

Những đợt mưa xối xả trong tháng 7, tháng 8 và tháng 9 đã gây ra nhiều trận lũ lụt thảm khốc ở khu vực Tây và Trung Phi, ảnh hưởng đến hơn 4 triệu người ở 14 quốc gia: Benin, Cameroon, Cộng hòa Trung Phi, Chad, Bờ Biển Ngà (Côte d'Ivoire), Gambia, Guinea, Guinea Bissau, Liberia, Mali, Niger, Nigeria, Sierra Leone và Togo. Theo Chương trình Lương thực Thế giới của Liên Hợp Quốc (U.N. World Food Program), thảm họa lũ lụt đã làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng đói kém trong khu vực vốn đã tác động đến 55 triệu người - nhiều hơn gấp bốn lần so với năm năm trước. Ít nhất 1.096 người đã thiệt mạng ở 5 quốc gia, theo nhiều nguồn tin khác nhau dưới đây:

Cộng hòa Chad: 487 người chết, 70.000 ngôi nhà bị phá hủy, 1,6 triệu người bị ảnh hưởng

Nigeria: 269 người chết, 640.000 người phải di dời

Niger: 265 người chết, 69.000 ngôi nhà bị phá hủy, 649.000 người bị ảnh hưởng

Mali: 55 người chết, 344.000 người bị ảnh hưởng, trận lũ lụt tồi tệ nhất kể từ những năm 1960

Cameroon: 20 người chết

Tình hình lũ lụt ở Nigeria vượt quá quy mô bình thường của nó. Thật kinh khủng 😭 (Nguồn ảnh: UNHCR)

Biến đổi khí hậu đang làm tăng mức độ nghiêm trọng của các thảm họa thời tiết chết người ở Châu Phi

Bất chấp công nghệ dự báo thời tiết được cải thiện gần đây và những nỗ lực nâng cao nhận thức và chuẩn bị ứng phó thiên tai, lục địa Châu Phi đã phải hứng chịu một số lượng chưa từng có các thảm họa liên quan đến thời tiết nguy hiểm trong hai năm qua. Trận lũ năm nay là thảm họa thời tiết thứ tám giết chết ít nhất 500 người dân ở châu lục này kể từ năm 2022; một con số đáng kinh ngạc là 27% trong số 30 thảm họa liên quan đến thời tiết gây chết người nhiều nhất của lục địa này kể từ năm 1900 đã xảy ra kể từ năm 2022 (Hình 2).

Số liệu đáng lo ngại này hoàn toàn có thể là điềm báo trước về tương lai, khi tình trạng dễ bị tổn thương tăng cao hơn, dân số ngày càng tăng và các sự kiện thời tiết trở nên khắc nghiệt hơn do biến đổi khí hậu, làm gia tăng các thảm họa chết người. Để biết thêm chi tiết, hãy xem bài đăng của chúng tôi vào ngày 13 tháng 9 năm 2023 về Bão Daniel, tựa đề “Lũ lụt ở Libya: một thảm họa về khí hậu và cơ sở hạ tầng.” (“The Libya floods: a climate and infrastructure catastrophe.”)

Hình 2. Các thảm họa liên quan đến thời tiết gây chết người nhiều nhất ở Châu Phi kể từ năm 1900, theo cơ sở dữ liệu thảm họa quốc tế EM-DAT (dữ liệu về những cơn bão năm 2023 là từ các nhà môi giới bảo hiểm Aon và Gallagher Re; dữ liệu về đợt hạn hán 2022-23 ở Somalia là từ nghiên cứu của Warsame và các cộng sự, năm 2023). Trong giai đoạn 2022-2024, 8 trong số 30 thảm họa thời tiết gây chết người nhiều nhất đã xảy ra (được tô màu đỏ nổi bật).

Siêu bão Yagi

Bão Yagi đổ bộ vào ngày 7 tháng 9 gần Hải Phòng, Việt Nam, là cơn bão Cấp 4 (trên thang đo Saffir-Simpson) với sức gió 130 dặm/giờ (209 km/g) với áp suất tâm là 933 mb, theo Trung tâm Cảnh báo Bão Liên hợp (của Hải quân Hoa Kỳ). Yagi là cơn bão Cấp 4 hoặc thậm chí có cường độ mạnh hơn đầu tiên đổ bộ vào Việt Nam kể từ khi các kỷ lục hiện đại về bão được bắt đầu ghi nhận vào năm 1945. Trước Yagi, Việt Nam chỉ hứng chịu 6 cơn bão Cấp 3, và mạnh nhất trong số này là Bão Lola năm 1993 (cường độ gió 120 dặm/giờ - 193 km/g).

Hình 3. Các cơn bão lớn đổ bộ vào đất liền (Cấp 3 trở lên) ở Việt Nam, từ năm 1945-2024. (Nguồn ảnh: Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ - NOAA)

Thiệt hại về kinh tế và sinh mạng con người do Yagi gây ra là rất lớn. Theo hãng Reuters đưa tin, cơn bão đã khiến 291 người thiệt mạng và 38 người mất tích ở Việt Nam. Hầu hết các trường hợp tử vong là do mưa xối xả ở khu vực phía Bắc quốc gia này. Theo hãng tin AP, ít nhất 226 người đã thiệt mạng trong các trận lũ lụt và lở đất trên khắp Myanmar, 77 người khác mất tích và mức thiệt hại kinh tế vẫn chưa được xác định.

Việt Nam đã có ba cơn bão nhiệt đới khiến hơn 1.000 người thiệt mạng: Bão Iris năm 1964 (7.000 người chết), Bão Linda năm 1997 (3.683 người chết) và Bão nhiệt đới 16W năm 1953 (1.000 người chết).

Theo chính phủ Việt Nam, Yagi đã khiến Việt Nam thiệt hại ít nhất 2 tỷ USD, và điều này sẽ khiến nó trở thành cơn bão gây thiệt hại lớn nhất trong lịch sử quốc gia này. Theo EM-DAT (Cơ sở Dữ liệu về Thảm họa Quốc tế), Việt Nam đã có 5 thảm họa thời tiết gây thiệt hại hàng tỷ đô la trước đó (được hiển thị bên dưới cùng với Yagi tính theo giá trị đồng đô la vào năm 2024):

1. Hạn hán năm 2015, gây thiệt hại 8,7 tỷ USD

2. Bão Yagi năm 2024, gây thiệt hại 2,0 tỷ USD

3. Bão Hato năm 2017, gây thiệt hại 1,8 tỷ USD

4. Bão Ramil năm 2017, gây thiệt hại 1,2 tỷ USD

5. Bão nhiệt đới Ondoy năm 2009, gây thiệt hại 1,1 tỷ USD

6. Bão nhiệt đới Linfa năm 2020, gây thiệt hại 1,0 tỷ USD

Cùng bị ảnh hưởng nặng nề bởi siêu bão Yagi là tỉnh Hải Nam ở cực Nam của Trung Quốc, nơi đã có bốn trường hợp tử vong được báo cáo và mức tổng thiệt hại đã vượt quá 11 tỷ USD, theo chính quyền khu vực. Theo EM-DAT, điều này sẽ khiến Yagi trở thành cơn bão lớn thứ ba gây thiệt hại lớn nhất ở Trung Quốc (tính theo giá trị đồng đô la năm 2023 đã điều chỉnh theo lạm phát). Sáu cơn bão nhiệt đới gây thiệt hại lớn nhất ở Trung Quốc bao gồm:

1. Doksuri năm 2023 gây thiệt hại 25 tỷ USD

2. Lekima năm 2019 gây thiệt hại 12 tỷ USD

3. Yagi năm 2024 gây thiệt hại 11 tỷ USD

4. Fitow năm 2013 gây thiệt hại 9 tỷ USD

5. Rumbia năm 2018 gây thiệt hại 6 tỷ USD

6. Rammasun năm 2014 gây thiệt hại 4 tỷ USD

(Danh sách này bỏ qua sự kiện thảm họa thời tiết có thể được xem là cơn bão tàn phá nhất ở Trung Quốc mọi thời đại, Bão Nina vào năm 1975. Cơn bão này đã đứng yên và đổ những trận mưa lớn trong hai ngày xuống lưu vực sông Ru phía thượng nguồn của đập Banqiao, dẫn đến sự sụp đổ của con đập và tước đi 171.000 sinh mạng, với độ phủ tác động nghiêm trọng lên một vùng có chiều dài 34 dặm (54,7 km) và chiều rộng 8 dặm (12,8 km) hoàn toàn bị xóa sổ. Thảm họa này đã không được Trung Quốc tiết lộ cho đến giữa thập kỷ 1990.)

Hình 4. Chỉ số Chuyển biến Khí hậu (Climate Shift Index): Nhiệt độ bề mặt biển vào ngày 4 tháng 9 năm 2024, dọc theo đường di chuyển của Yagi khi cơn bão này tiến gần đến Việt Nam. Nhiệt độ bề mặt biển cao hơn khoảng 1 độ C (1,8 độ F) so với mức trung bình, và tình trạng biến đổi khí hậu khiến nhiệt độ ở vùng đại dương này có khả năng tăng cao hơn ít nhất 10-80 lần. (Nguồn ảnh: Climate Central)

Bão Boris ở Châu Âu

Một vùng khí áp thấp lạnh mạnh mẽ bất thường đã tràn vào khu vực phía Nam của Châu Âu vào cuối tuần trước, kích hoạt sự hình thành của một vùng áp thấp bề mặt hùng mạnh trên Biển Địa Trung Hải ở phía Nam Genoa, Italy. Vùng thấp Genoa này đã phát triển thành Bão Boris và cuốn khối không khí ấm, ẩm về phía Bắc chèn xuống bên dưới vùng khí áp thấp lạnh trên khắp khu vực Trung Âu, đồng thời cũng đẩy hơi ẩm về phía Nam và cuộn lên theo triền dốc của dãy núi Alps ở Áo Quốc. Bão Boris đã hút một phần hơi nước từ Địa Trung Hải, nơi có nhiệt độ bề mặt biển trung bình hàng ngày cao nhất được ghi nhận vào ngày 15 tháng 8 (28,9 độ C hoặc 84 độ F).

Sự di chuyển rất chậm của bão Boris, vùng khí áp thấp có độ sâu lớn, đã mang đến một lượng mưa cực lớn và gây ra lũ lụt tàn phá ở một phần khu vực Trung Âu. Chúng ta có thể được nhìn thấy rõ ràng vòng lặp của Khối Không khí này trên vệ tinh Meteosat trong 5 ngày, và lưu ý đến dòng chảy liên tục về phía Bắc đối ngược với dãy Alps - trích Jochen Kerkmann (chuyên gia nghiên cứu khí tượng học của Liên minh Châu Âu)

Tình trạng tương phản nền nhiệt độ và sự bất ổn mạnh mẽ dẫn đến mưa rào và giông bão dữ dội, gây ra mưa xối xả và lũ lụt trên diện rộng khắp các vùng đất của Ba Lan, Romania, Áo Quốc, Cộng hòa Séc, Đức và Slovakia. Hàng chục nghìn người đã được sơ tán và có ít nhất 21 người thiệt mạng. Theo báo The Guardian đưa tin, một số địa điểm đã nhận được lượng mưa trong bốn ngày tương đương với tổng lượng mưa cộng lại của tất cả năm tháng Chín bình thường hàng năm.

Hình đồ họa này thực sự làm nổi bật lượng mưa đã rơi xuống khu vực Trung Âu trong vài ngày qua. Ví dụ, ở Ba Lan, lượng mưa đã tăng gấp đôi, chưa kể đến ở một số điểm còn tăng gấp ba kỷ lục về lượng mưa trong tháng 9. Hàng triệu và hàng triệu lít nước đổ xuống không có nơi nào để chảy thoát cả. Nguồn ảnh: Met4CastUK.

Mặc dù những đợt mưa từ bão Boris đã giảm phần lớn vào giữa tuần này, nhưng nước lũ vẫn đang chảy dọc theo sông Danube về phía Hungary và Slovenia, và dọc theo sông Oder về phía Wroclaw, Ba Lan.

Sissi Knispel de Acosta, tổng thư ký của Liên minh Nghiên cứu Khí hậu Châu Âu (European Climate Research Alliance), đã nói với tờ New York Times rằng: “Những trận lũ này là lời nhắc nhở rõ ràng về mối đe dọa ngày càng tăng của các hiện tượng thời tiết khắc nghiệt do khí hậu gây ra”. Nhóm World Weather Attribution sẽ công bố một phân tích vào thứ Tư, ngày 25 tháng 9 tới đây, về nghiên cứu của họ cho thấy biến đổi khí hậu có thể ảnh hưởng đến cơn bão vừa qua ở mức độ như thế nào.

Ở những độ cao lớn hơn của dãy núi Alps của Áo, vùng khí áp thấp lạnh phía trên đã kết hợp với độ ẩm do Boris đem đến và dòng chảy dốc ngược lên để tạo ra một đợt tuyết đổ đặc biệt lớn và đến sớm hơn cùng kỳ. Tuyết chất đống lên tới 145 cm (4,76 feet) tại vùng Alpinzentrum Rudolsshutte (có độ cao 700 mét hoặc 2.300 feet so với mực nước biển), và đó là lượng tuyết cao kỷ lục đối với Áo trong bất kỳ sự kiện tuyết đổ nào từng xảy ra vào tháng 9 hàng năm. Fraser Wilkin ở trang weathertoski.co.uk nói với Planet Ski:

“Mặc dù tuyết rơi ở độ cao lớn đôi khi (chủ yếu) không có gì bất thường vào tháng 9, nhưng mức độ của cơn bão tuyết này không phải là điều chúng ta từng chứng kiến vào thời điểm sớm như vậy trong nhiều năm.”

Còn đây là nội dung trong một status mô tả chính xác về điều mà thời tiết khắc nghiệt đã gây ra nạn lũ lụt hoành hành ở Châu Âu: “Điểm mấu chốt ở đây là một số vùng của Trung Âu chưa bao giờ ghi nhận một sự kiện thời tiết như thế này. Không chỉ trong tháng 9 mà còn trong bất kỳ tháng nào của năm.”

Hãy theo dõi khu vực phía Tây của vùng biển Caribbean để biết cơn bão tiếp theo được đặt tên ở Đại Tây Dương

Trung tâm cảnh báo Bão Quốc gia Hoa Kỳ (National Hurricane Center) đang nêu bật khu vực Tây của vùng biển Caribbean là nơi hình thành tiềm năng cơn bão tiếp theo được đặt tên ở Đại Tây Dương, và cơn bão này có thể bị tách ra khỏi một hệ thống áp thấp lớn được gọi là Vùng xoáy ổ bão Trung Mỹ (Central American Gyre). Vùng xoáy này - một loại gió mùa áp thấp - là một khu vực khí áp thấp bề mặt yếu nhưng có độ phủ rộng lớn tồn tại trong hai tuần hoặc hơn trên khắp khu vực Trung Mỹ và các vùng lân cận của Đại Tây Dương và Thái Bình Dương, bao gồm cả phía Tây Caribbean và Tây Nam Vịnh Mexico. Chúng xuất hiện phổ biến nhất vào tháng 5, tháng 6, tháng 9, tháng 10 và tháng 11. Các vòng xoáy thường tách ra thành những vòng tuần hoàn nhỏ hơn, và có thể phát triển thành xoáy thuận nhiệt đới chính thức. Một vòng tuần hoàn như vậy đã hình thành vào tháng 6 ở Vịnh Mexico và trở thành cơn bão đầu tiên được đặt tên trong mùa bão khu vực Bắc Đại Tây Dương, là bão Alberto.

Trong bản tin Dự báo Thời tiết Nhiệt đới lúc 2 giờ chiều (giờ EDT) vào ngày thứ Tư vừa qua, Trung tâm cảnh báo Bão Quốc gia Hoa Kỳ đã đưa ra tỷ lệ cược giữa hai ngày và bảy ngày sắp tới về sự phát triển của một xoáy thuận nhiệt đới ở khu vực biển Tây Caribbean lần lượt là 0% và 20%. Cái tên tiếp theo trong danh sách bão Đại Tây Dương năm nay là Helene. Chúng tôi sẽ xem xét kỹ hơn về hệ thống bão Caribbean trong bài đăng tiếp theo vào thứ Sáu tuần này.